Όταν σκεφτόμαστε τα μεγάλα έργα της λογοτεχνίας, φανταζόμαστε έναν συγγραφέα μόνο του, μπροστά σε ένα γραφείο, να δημιουργεί. Όμως πίσω από πολλά αριστουργήματα του 20ού αιώνα υπήρχαν γυναίκες που δούλεψαν σιωπηλά, χωρίς δόξα και χωρίς αναγνώριση. Πληκτρολόγησαν χειρόγραφα, διόρθωσαν προτάσεις, κράτησαν σημειώσεις, έσωσαν έργα από την εξαφάνιση. Κι όμως, τα ονόματά τους σπάνια γράφτηκαν δίπλα στους συγγραφείς.
Από τη στιγμή που εμφανίστηκε η γραφομηχανή στα τέλη του 19ου αιώνα, η δακτυλογράφηση θεωρήθηκε “γυναικεία δουλειά”. Διαφημίσεις της εποχής την παρουσίαζαν ως κάτι τόσο απλό που «ακόμη και μια γυναίκα μπορεί να το κάνει». Στην πραγματικότητα, όμως, απαιτούσε δεξιότητα, ταχύτητα και βαθιά κατανόηση του κειμένου. Οι λογοτεχνικές βοηθοί — οι λεγόμενες amanuenses — δεν ήταν απλώς μηχανικά χέρια. Ήταν συχνά οι πρώτες αναγνώστριες και οι πρώτες επιμελήτριες.
Ο Henry James, για παράδειγμα, δεν θα είχε ολοκληρώσει τα ύστερα μεγάλα έργα του χωρίς τη Mary Weld, που πληκτρολογούσε καθημερινά όσα της υπαγόρευε. Εκείνη γνώριζε κάθε κόμμα και κάθε ρυθμό της φράσης του. Την αποκάλεσε μάλιστα «συνεργάτιδα» — κάτι σπάνιο για την εποχή.
Αργότερα, η Theodora Bosanquet συνέχισε το ίδιο έργο, καταγράφοντας τις υπαγορεύσεις του James μέχρι το τέλος της ζωής του. Η σχέση τους ήταν τόσο στενή που η ίδια κράτησε σημειώσεις ακόμη και μετά τον θάνατό του, σαν να μην είχε τελειώσει ποτέ αυτή η λογοτεχνική συνεργασία.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Véra Nabokov. Ο Vladimir Nabokov δεν πληκτρολογούσε ποτέ. Η γυναίκα του έκανε τα πάντα: δακτυλογραφούσε τα έργα του, διαχειριζόταν την αλληλογραφία, τις συμφωνίες με εκδότες, ακόμη και τις αιτήσεις για υποτροφίες. Το πιο συγκλονιστικό; Έσωσε το Lolita όταν ο ίδιος ήθελε να το καταστρέψει. Χωρίς τη Véra, ίσως το βιβλίο να μην είχε υπάρξει.
Και όμως, η ιστορία θυμάται εκείνον — όχι εκείνη.
Το ίδιο συνέβη και με τη Vivienne Eliot, την πρώτη σύζυγο του T. S. Eliot. Σε πρώιμα χειρόγραφα του The Waste Land υπάρχουν δικές της σημειώσεις και αλλαγές που πέρασαν στο τελικό ποίημα. Παρ’ όλα αυτά, η συμβολή της έμεινε στη σκιά, όπως τόσων άλλων γυναικών.
Αυτές οι γυναίκες εργάζονταν συχνά χωρίς αμοιβή ή ως “σύζυγοι” και “γραμματείς”, μέσα στο σπίτι, ανάμεσα σε παιδιά, δουλειές και εξάντληση. Η εργασία τους δεν καταγραφόταν σε αρχεία, δεν έμπαινε σε βιβλιοθήκες, δεν γινόταν μέρος της επίσημης λογοτεχνικής μνήμης.
Κι όμως, χωρίς αυτές, πολλά αριστουργήματα ίσως να μην είχαν γραφτεί — ή να μην είχαν σωθεί.
Ίσως είναι καιρός να θυμηθούμε ότι η λογοτεχνία δεν γράφτηκε μόνο από διάσημες υπογραφές, αλλά και από αόρατα χέρια. Και πολύ συχνά, αυτά τα χέρια ανήκαν σε γυναίκες.
