Στην παραλιακή Λάπηθο της Κερύνειας, το 1943, ιδρύθηκε ένα από τα πιο πρωτοποριακά κοινωνικά ιδρύματα της Κύπρου: η Αναμορφωτική Σχολή Λαπήθου, γνωστή αργότερα ως «Λάμπουσα». Δημιουργός της ήταν ο Βρετανός διευθυντής παιδείας Dr. George Frederick Sleight, ένας παιδαγωγός με όραμα να προσφέρει δεύτερη ευκαιρία στη μόρφωση σε παιδιά που η κοινωνία είχε απορρίψει.
Μέχρι τότε, τα λεγόμενα «παραβατικά» ή «αδικοπραγούντα» παιδιά κάτω των 18 ετών στέλνονταν στις φυλακές της Αθαλάσσης. Εκεί, χωρίς εκπαίδευση ή ψυχολογική υποστήριξη, μεγάλωναν σε συνθήκες απομόνωσης. Ο Sleight, επηρεασμένος από τα παιδοκεντρικά ρεύματα της αγγλικής εκπαίδευσης, έπεισε την αποικιακή διοίκηση να ιδρύσει ένα σχολείο που θα αναμόρφωνε τα παιδιά μέσα από την εκπαίδευση και την εργασία, όχι μέσα από τον σωφρονισμό.
Η σχολή στεγάστηκε αρχικά σε ένα παλιό ξενοδοχείο, το «Καζίνο του Ταλιαδώρου», και γρήγορα μεταμορφώθηκε σε μια μικρή αυτάρκη κοινότητα. Οι ίδιοι οι μαθητές, μαζί με τους δασκάλους τους, έκτισαν τους κοιτώνες, τα εργαστήρια, την τραπεζαρία, το θέατρο και μια φάρμα – την περίφημη Έπαυλη – όπου μάθαιναν γεωργία, κτηνοτροφία και αυτοσυντήρηση.
Διάβασε επίσης: Η εκπαίδευση στην κοινότητα των Λατίνων της Κύπρου Μια ακόμη λιγότερο γνωστή σελίδα της κυπριακής παιδείας, μέσα από την ιστορική παρουσία μιας μικρής κοινότητας του νησιού.
Οι μαθητές χωρίζονταν σε τρεις ομάδες: Πιτσιρίκοι (12–14 ετών), Πράσινοι (14–16) και Βένετοι (16–18). Το πρόγραμμα της ημέρας συνδύαζε σχολικά μαθήματα (γραμματική, μαθηματικά, γεωγραφία) με τεχνική εκπαίδευση σε ξυλουργική, μεταλλοτεχνία, χειροτεχνία και μαγειρική. Η φιλοσοφία ήταν σαφής: να μάθουν μια τέχνη και να σταθούν μόνοι τους στη ζωή.
Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι η σχολή ήταν μεικτή. Φοιτούσαν Ελληνοκύπριοι, Τουρκοκύπριοι, Μαρωνίτες και Αρμένιοι μαθητές, χωρίς καμία διάκριση. «Εμείς δεν χωρίζαμε Γιαννή ή Χουσεΐν», θυμάται ο τελευταίος διευθυντής Μιχάλης Κοκκινίδης, που ανέλαβε τη σχολή μετά το 1980. Τα παιδιά κοιμόντουσαν, έτρωγαν και εργάζονταν μαζί, καλλιεργώντας σεβασμό και συνύπαρξη που σήμερα μοιάζει σχεδόν ουτοπική.
Η πειθαρχία βασιζόταν όχι στην τιμωρία, αλλά στην ευθύνη και την εμπιστοσύνη. Οι μαθητές λάμβαναν επίδομα καλής διαγωγής, το οποίο αποταμιευόταν για να τους βοηθήσει να ξεκινήσουν μια νέα ζωή όταν αποφοίτησαν. Οποιαδήποτε παραβατική συμπεριφορά αντιμετωπιζόταν με διάλογο, όχι με τιμωρία. Δεν ήταν σωφρονιστήριο — ήταν σχολείο ανθρωπιάς.
Η φήμη της «Λάμπουσας» εξαπλώθηκε σε όλη την Κύπρο. Δημοσιογράφοι, πολιτικοί και ξένοι παρατηρητές επισκέπτονταν τη σχολή εντυπωσιασμένοι από το πρότυπο αυτό σύστημα αναμόρφωσης. Ακόμη και ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ΄ ήταν συχνός επισκέπτης, φέρνοντας δώρα στα παιδιά και επιβραβεύοντας την προσπάθειά τους.
Η λειτουργία της σχολής διεκόπη βίαια τον Ιούλιο του 1974, όταν τα τουρκικά στρατεύματα αποβιβάστηκαν μόλις 500 μέτρα μακριά, στην παραλία της Λαπήθου. Οι δάσκαλοι και οι μαθητές εγκατέλειψαν τη σχολή και πορεύτηκαν με τα πόδια προς τη Μόρφου. Πολλοί δεν γύρισαν ποτέ πίσω.
Διάβασε επίσης: Το πρώτο ελληνικό σχολείο της Λάρνακας — 1733 Η παιδεία στην Κύπρο έχει ιστορίες πολύ παλιότερες απ’ όσο συνήθως θυμόμαστε — και η Λάρνακα του 1733 είναι μία από αυτές.
Το 1980, η Αναμορφωτική Σχολή επαναλειτούργησε στα Πολεμίδια με την ίδια φιλοσοφία, αλλά οι συνθήκες της εποχής δεν επέτρεψαν να ξαναγεννηθεί το ίδιο πνεύμα. Το 1986, η σχολή έκλεισε οριστικά. Στη θέση της λειτούργησε αργότερα η Ξενοδοχειακή Σχολή Κύπρου.
Παρά το τέλος της, η Λάμπουσα έμεινε στην ιστορία ως ένα από τα σπουδαιότερα εκπαιδευτικά και κοινωνικά επιτεύγματα της Κύπρου. Στην εποχή της τιμωρίας, δίδαξε ανθρωπιά. Στην εποχή των διαχωρισμών, δίδαξε συνύπαρξη. Και στην εποχή της απόγνωσης, έδωσε ελπίδα.
