Η ιστορία της ψυχιατρικής περίθαλψης στην Κύπρο αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο άλλαζε μέσα στους αιώνες η αντιμετώπιση των ανθρώπων με ψυχικές ασθένειες.
Στα αρχαία χρόνια, οι ψυχικές παθήσεις συνδέονταν συχνά με υπερφυσικά αίτια, όπως η κατοχή από κακά πνεύματα. Ανάμεσα στις πρακτικές που χρησιμοποιούνταν ήταν και ο τρυπανισμός του κρανίου, με την πεποίθηση ότι έτσι θα απελευθερώνονταν τα πνεύματα.
Κατά την οθωμανική περίοδο άρχισε να διαμορφώνεται μια διαφορετική προσέγγιση. Σε χώρους περίθαλψης εφαρμόζονταν πρακτικές προηγμένες για την εποχή, όπως η χρήση της μουσικής. Παράλληλα, τα άτομα με ψυχικά προβλήματα δεν απομακρύνονταν πάντοτε από την κοινωνία, αλλά συχνά αντιμετωπίζονταν με μεγαλύτερη ανοχή.
Διάβασε επίσης:
Η φυματίωση στην Κύπρο, ο κοινωνικός ρατσισμός και το Σανατόριο Κυπερούντας
Οι φυματικοί στην Κύπρο δεν είχαν να αντιμετωπίσουν μόνο την ασθένεια, αλλά και μια κοινωνία που τους απομόνωνε, φοβόταν ακόμη και να τους θάψει κοντά της και ανάγκαζε τις οικογένειές τους να κρύβουν τα ονόματά τους.
Η κατάσταση άλλαξε με την έναρξη της Βρετανικής Διοίκησης, το 1878. Ο νόμος περί ψυχικών ασθενών, που θεσπίστηκε το 1931, έδινε έμφαση κυρίως στη φύλαξη των ασθενών. Προέβλεπε μόνο την υποχρεωτική νοσηλεία, έπειτα από δικαστική εντολή, χωρίς δυνατότητα εκούσιας εισαγωγής.
Στην πράξη, καθιερώθηκε ένα σύστημα εγκλεισμού και ελέγχου, όχι ουσιαστικής θεραπείας.
Το πρώτο ψυχιατρικό άσυλο της Κύπρου ιδρύθηκε το 1882 και στεγάστηκε σε ένα μικρό σπίτι στο Κονάκι, στην εντός των τειχών Λευκωσία. Διέθετε μόλις τέσσερα μονά δωμάτια, τα οποία σύντομα αποδείχθηκαν ανεπαρκή.
Το 1887 άρχισε να λειτουργεί το Τουμαρχανέ, κοντά στην εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης. Οι ασθενείς εγκλείονταν εκεί χωρίς συστηματική θεραπευτική αγωγή και χωρίς τις απαραίτητες ανέσεις. Δεν υπήρχαν νοσοκόμοι για τη φροντίδα τους, αλλά φρουροί, των οποίων ο βασικός ρόλος ήταν η επιτήρηση.
Το Τουμαρχανέ λειτούργησε μέχρι το 1912, όταν οι ασθενείς μεταφέρθηκαν στο άσυλο της Αγίας Παρασκευής, έπειτα από διαμαρτυρίες των κατοίκων της περιοχής.
Ούτε όμως το νέο άσυλο θύμιζε χώρο θεραπείας. Περιβαλλόταν από ψηλό πέτρινο τοίχο και διέθετε μικρά δωμάτια με σιδερένιες πόρτες και παράθυρα. Η εικόνα του παρέπεμπε περισσότερο σε φυλακή παρά σε νοσοκομείο.
Η πρώτη σοβαρή προσπάθεια αλλαγής άρχισε το 1947, με πρωτεργάτη τον νευρολόγο και ψυχίατρο Ανδρέα Μικελλίδη. Στόχος ήταν η βελτίωση της περίθαλψης και της καθημερινής ζωής των ασθενών, με βάση ευρωπαϊκά πρότυπα.
Αυτή η προσπάθεια οδήγησε στην ανέγερση του ψυχιατρικού νοσοκομείου Αθαλάσσας, το οποίο άρχισε να λειτουργεί τον Αύγουστο του 1964. Η τοποθεσία επιλέχθηκε μέσα σε μια μεγάλη δασώδη περιοχή, που θεωρούνταν πιο κατάλληλη για τους ασθενείς.
Το νοσοκομείο σχεδιάστηκε αρχικά για 860 κλίνες. Μέχρι το 1973 φιλοξενούσε περίπου 850 ασθενείς σε 23 πτέρυγες και αποτελούσε το κεντρικό ίδρυμα ψυχιατρικής περίθαλψης της Κύπρου.
Εκεί νοσηλεύονταν Ελληνοκύπριοι, Τουρκοκύπριοι, Αρμένιοι και Μαρωνίτες. Υπήρχαν τμήματα εργοθεραπείας, ενώ όσοι ασθενείς μπορούσαν να εργαστούν λάμβαναν μια μικρή αμοιβή. Περίπου το 75% είχε ελεύθερη πρόσβαση στους χώρους του νοσοκομείου.
Παρά τις αλλαγές, εξακολουθούσαν να υπάρχουν σημαντικές ελλείψεις. Δεν δινόταν ιδιαίτερη σημασία στην ιδιωτικότητα των ασθενών, ούτε υπήρχε πάντοτε διαχωρισμός ανάλογα με την πάθηση και τις ανάγκες τους.
Διάβασε επίσης:
Alex Majoli – Αναμνήσεις από το ψυχιατρείο της Λέρου
Ο Alex Majoli φωτογράφισε τους ανθρώπους που ζούσαν εγκαταλελειμμένοι στο ψυχιατρείο της Λέρου, μέσα σε ένα σύστημα όπου η περίθαλψη είχε μετατραπεί σε βία και εγκλεισμό.
Δέκα χρόνια μετά την έναρξη της λειτουργίας του, το νοσοκομείο έζησε την τραγικότερη στιγμή της ιστορίας του. Στις 20 Ιουλίου 1974 βομβαρδίστηκε από τουρκικά πολεμικά αεροπλάνα, παρά τους κόκκινους σταυρούς που υπήρχαν στις στέγες των κτιρίων.
Τριάντα τρεις άνθρωποι σκοτώθηκαν: 31 ασθενείς — 28 Ελληνοκύπριοι και τρεις Τουρκοκύπριοι —, ένας νοσηλευτής και ένας στρατιώτης. Οι νεκροί θάφτηκαν στον κρατήρα που άφησε η βόμβα.
Στα χρόνια που ακολούθησαν έγιναν προσπάθειες αποϊδρυματοποίησης και ανάπτυξης της κοινοτικής φροντίδας. Ωστόσο, ο υπερπληθυσμός, η υποστελέχωση και οι ανεπαρκείς εγκαταστάσεις συνέχισαν να δημιουργούν σοβαρά προβλήματα.
Η ιστορία της Αθαλάσσας δεν είναι μόνο η ιστορία ενός νοσοκομείου. Είναι η ιστορία του τρόπου με τον οποίο μια κοινωνία αντιμετωπίζει τους πιο ευάλωτους ανθρώπους της.
Εξάλλου, η πραγματική φροντίδα δεν κρίνεται μόνο από τα κτίρια, τους νόμους και τα φάρμακα, αλλά από τον σεβασμό στην αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου.
