Όταν ο Raymond Depardon πέρασε για πρώτη φορά την πύλη του ψυχιατρείου στο Gorizia το 1977, ένιωσε ότι έμπαινε σε έναν χώρο που βρισκόταν στο όριο δύο εποχών. Η Ιταλία ζούσε την αρχή μιας βαθιάς ψυχιατρικής μεταρρύθμιση και στο κέντρο αυτής της προσπάθειας βρισκόταν ο Franco Basaglia, ο γιατρός που αμφισβήτησε για πρώτη φορά ανοιχτά την ίδια τη λογική του εγκλεισμού.
Αυτός, πίστευε ότι η ψυχική ασθένεια δεν μπορούσε να αντιμετωπιστεί μέσα από περιορισμούς. Άρχισε να ανοίγει τις πόρτες, να καταργεί πρακτικές που ως τότε θεωρούνταν «θεραπευτικές», και να μιλά για το αυτονόητο, πως κάθε άνθρωπος, ανεξαρτήτως διάγνωσης, έχει δικαίωμα στην αξιοπρέπεια.
Εκείνη την εποχή, η στάση του θεωρήθηκε σχεδόν επαναστατική. Ωστόσο, σιγά-σιγά άρχισε να αλλάζει όχι μόνο την ψυχιατρική αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία έβλεπε τους ανθρώπους που είχε για χρόνια κρύψει.
Με την ενθάρρυνση του Basaglia, ο Depardon ταξίδεψε σε ψυχιατρεία σε Βενετία, Νάπολη, Τορίνο και Αρέτσο. Φωτογράφισε πρόσωπα που δύσκολα θα έβγαιναν στη δημοσιότητα. Ανθρώπους που είχαν περάσει τη μισή ζωή τους πίσω από πόρτες και κανείς δεν αναρωτιόταν πως είναι, πως νιώθουν, αν ζουν….
Τράβα τις φωτογραφίες σου. Αλλιώς κανείς δεν θα μας πιστέψει
Έναν χρόνο αργότερα, το 1978, ψηφίστηκε ο ιστορικός νόμος 180, ο «Νόμος Basaglia». Ήταν η πρώτη φορά που μια χώρα αποφάσιζε τον σταδιακό τερματισμό των ψυχιατρείων. Δεν ήταν όμως εύκολη διαδικασία. Χρειάστηκαν σχεδόν είκοσι χρόνια για να κλείσουν όλα τα ιδρύματα. Αλλά είχε τεθεί η βάση για μια εντελώς διαφορετική κατανόηση της ψυχικής υγείας, όχι ιδρύματα, αλλά κοινότητα· όχι σιωπή, αλλά συνομιλία· όχι εγκλεισμός, αλλά υποστήριξη.
Ο Depardon συνέχισε να επιστρέφει στα μέρη που φωτογράφισε. Στο San Clemente είδε τους τελευταίους ασθενείς να ζουν σαν μικρή κοινότητα λίγο πριν το νοσοκομείο κλείσει. Όταν ρώτησε τους ψυχιάτρους τι θα συνέβαινε από εκεί και πέρα, εκείνοι απάντησαν με μια φράση που φανέρωνε μια άλλη, πιο σύγχρονη μορφή εγκλεισμού….
Δεν υπάρχουν πια φωτογραφίες να τραβήξεις — η φυλακή είναι τώρα χημική.
Ο Basaglia πέθανε το 1980, πριν προλάβει να δει πόσο βαθιά ρίζωσε το έργο του. Ο Depardon δημοσίευσε τις φωτογραφίες του χρόνια μετά, γνωρίζοντας πως αυτές οι εικόνες δεν ήταν απλώς ντοκουμέντα ενός συστήματος που τελείωνε, αλλά μαρτυρίες ζωής για ανθρώπους που για δεκαετίες είχαν μείνει αόρατοι. Και ίσως αυτό να είναι το πιο σημαντικό, ότι κάποιος στάθηκε απέναντί τους, τους κοίταξε και αποφάσισε πως δεν θα χαθούν ξανά στη σιωπή.
**********************
Η ιστορία αυτή δεν αφορά μόνο την Ιταλία. Είναι ένας καθρέφτης για κάθε κοινωνία που δυσκολεύεται να δει τον άνθρωπο πίσω από τη διάγνωση. Μας θυμίζει πόσο εύκολο είναι να φοβηθούμε αυτό που δεν καταλαβαίνουμε και πόσο γρήγορα μπορεί η κοινωνία να κρυφτεί πίσω από τείχη — κυριολεκτικά ή μεταφορικά.
