Σήμερα το λέμε bullying. Το αναγνωρίζουμε, το συζητάμε, προσπαθούμε να το ορίσουμε. Παλιά όμως δεν υπήρχε αυτή η λέξη. Υπήρχαν άλλες — διαπόμπευση, εξευτελισμός, περιφορά. Και μέσα σε αυτές τις λέξεις, ίσως, φαινόταν πιο καθαρά η ίδια η πράξη.
Διαβάζοντας παλιές εφημερίδες, αυτό που σε σταματά δεν είναι μόνο το γεγονός, αλλά ο τρόπος που γράφεται. Χωρίς αγανάκτηση, χωρίς ερώτημα:
«…διαπομπεύθη δημοσία, περιφερόμενος εις τας οδούς της πόλεως, υπό τας ύβρεις και τα γέλωτα του πλήθους, ίνα καταστή παράδειγμα προς αποφυγήν…»
(Εμπρός, 7 Νοεμβρίου 1919)
Η διαπόμπευση δεν είναι απλώς τιμωρία. Είναι θέαμα. Ένα μάθημα προς όλους τους άλλους.
Και σε άλλη καταγραφή, με τον ίδιο σχεδόν τρόπο:
«…ο όχλος ηκολούθει, επευφημών και σκώπτων, ως εις πανήγυριν, μηδέν αισθανόμενος εκ της τραγικότητος του γεγονότος…»
(Σκριπ, 8 Νοεμβρίου 1919)
Δεν υπάρχει μόνο η πράξη. Υπάρχει και η συμμετοχή. Ένα πλήθος που δεν παρεμβαίνει, αλλά μπαίνει μέσα σε αυτό που συμβαίνει.
Στην περίπτωση του Ρώμου Φιλύρα, η εικόνα γίνεται ακόμη πιο βαριά. Όχι γιατί είναι μοναδική, αλλά γιατί δείχνει καθαρά πώς μια ολόκληρη εποχή στεκόταν απέναντι σε όποιον ξέφευγε:
«…ο δυστυχής ποιητής εγένετο αντικείμενον χλευασμού· το πλήθος συνέρρεεν, παρακολουθούν, γελών και σχολιάζον την κατάστασίν του…»
(Ακρόπολις, 7 Νοεμβρίου 1919)
Και κάπου εκεί, μέσα σε όλα αυτά, σχεδόν χάνεται ο ίδιος ο άνθρωπος. Μένει μόνο η εικόνα του όπως τη βλέπουν οι άλλοι. Κι όμως, υπάρχει και η δική του φωνή, πιο ήσυχη, αλλά πιο αληθινή:
«Είμαι ένα τίποτα που πονά,
μια σκιά που χάνεται στο φως,
κι όλο ζητώ να κρατηθώ…»
Σαν να συνεχίζεται αυτή η αίσθηση και αλλού, σε έναν άλλον ποιητή, με την ίδια απλότητα:
«Κι αν έσβησε σαν ίσκιος τ’ όνειρό μου,
κι αν έχασα για πάντα τη χαρά,
κι αν σέρνομαι στ’ ακάθαρτα του δρόμου,
πουλάκι με σπασμένα τα φτερά·»
Λίγοι στίχοι μόνο, αλλά αρκούν για να θυμηθείς πως δεν είναι θέαμα. Είναι άνθρωπος.
Τότε, όλα αυτά δεν θεωρούνταν βία. Ήταν «παραδειγματισμός». Ένας τρόπος να μπει κάποιος στη θέση του, να θυμηθούν οι υπόλοιποι τα όρια.
Σήμερα έχουμε αλλάξει τη λέξη. Το λέμε bullying και αυτό κάτι σημαίνει. Σημαίνει ότι αρχίσαμε να το βλέπουμε αλλιώς.
Κι όμως, η απόσταση ίσως δεν είναι τόσο μεγάλη. Γιατί η ανάγκη να εκθέσεις τον άλλον, να τον μειώσεις μπροστά σε άλλους, να τον κάνεις να ντραπεί, δεν εξαφανίστηκε. Απλώς άλλαξε μορφή.
Τότε ήταν οι δρόμοι και οι πλατείες. Σήμερα μπορεί να είναι αλλού. Πιο σιωπηλά, αλλά εξίσου δημόσια.
Και ίσως αυτό που μένει ίδιο είναι το κοινό. Εκείνοι που κοιτούν, που γελούν, που σωπαίνουν. Γιατί τελικά, δεν είναι μόνο ποιος κάνει την πράξη, αλλά και ποιος τη βλέπει χωρίς να αντιδρά.
Κοιτάζοντας αυτές τις παλιές γραμμές, δεν είναι μόνο η σκληρότητα που σε αγγίζει. Είναι το πόσο φυσικά παρουσιαζόταν. Το πόσο εύκολα χωρούσε μέσα στην καθημερινότητα.
Και κάπου εκεί καταλαβαίνεις πως το θέμα δεν είναι μόνο να βρούμε μια λέξη για να το περιγράψουμε. Είναι να μην το συνηθίσουμε ποτέ.
