Η ιδέα των ρομπότ μάς φαίνεται κάτι πολύ σύγχρονο. Τεχνητή νοημοσύνη, μηχανές που μιλούν, προγράμματα που γράφουν κείμενα ή ζωγραφίζουν εικόνες. Όμως η σκέψη ότι ο άνθρωπος μπορεί να δημιουργήσει κάτι που μοιάζει με ζωή δεν είναι καινούρια.
Οι αρχαίοι Έλληνες την είχαν ήδη φανταστεί.
Στην Ιλιάδα, για παράδειγμα, ο Όμηρος περιγράφει κάτι αρκετά περίεργο. Ο θεός Ήφαιστος είχε δημιουργήσει υπηρέτριες από χρυσό. Και γράφει ότι ήταν
«χρυσές θεραπαινίδες που έμοιαζαν με ζωντανές γυναίκες και είχαν νου μέσα τους».
Δηλαδή μορφές που κινούνταν, μιλούσαν και βοηθούσαν τον δημιουργό τους. Με άλλα λόγια, κάτι που θυμίζει έντονα αυτό που σήμερα θα λέγαμε ρομπότ.
Και αυτή δεν ήταν η μόνη ιστορία όπου οι Έλληνες φαντάστηκαν μια «τεχνητή» μορφή ζωής.
Στον μύθο της Πανδώρας, οι θεοί δημιούργησαν μια γυναίκα και την έστειλαν στους ανθρώπους σαν δώρο. Ο Ησίοδος γράφει ότι ήταν «ένα όμορφο κακό για τους ανθρώπους». Όταν όμως η Πανδώρα άνοιξε το περίφημο πιθάρι της, όλα τα κακά του κόσμου βγήκαν έξω.
Η ιστορία αυτή μοιάζει να λέει κάτι απλό: όταν αποκτάς μια δύναμη που δεν καταλαβαίνεις πλήρως, μπορεί να ανοίξεις πράγματα που δεν μπορείς πια να κλείσεις.
Ίσως γι’ αυτό οι μύθοι μιλούν συχνά και για δημιουργίες που ξεφεύγουν από τον έλεγχο.
Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι ο Τάλως.
Ο Τάλως ήταν ένας τεράστιος χάλκινος γίγαντας που προστάτευε την Κρήτη. Περιπολούσε το νησί και πετούσε πέτρες σε όποιο πλοίο πλησίαζε. Ο Απολλώνιος ο Ρόδιος γράφει ότι «ο χάλκινος Τάλως έκανε τρεις φορές την ημέρα τον γύρο της Κρήτης».
Δεν είχε αίμα όπως οι άνθρωποι. Στις φλέβες του κυλούσε ιχώρ, το υγρό των θεών.
Ήταν, με έναν τρόπο, μια μηχανή φτιαγμένη για προστασία. Αλλά ταυτόχρονα και μια δημιουργία που μπορούσε να γίνει επικίνδυνη.
Υπάρχει όμως και μια άλλη ιστορία, πιο ανθρώπινη.
Ο μύθος του Πυγμαλίωνα.
Ο γλύπτης δημιούργησε ένα άγαλμα γυναίκας τόσο όμορφο ώστε ερωτεύτηκε το ίδιο του το έργο. Ο Οβίδιος γράφει ότι «το άγαλμα ζεστάθηκε κάτω από το άγγιγμά του και πήρε ζωή».
Το άψυχο έγινε άνθρωπος.
Και εδώ γεννιέται μια σκέψη που μοιάζει πολύ σύγχρονη: τι συμβαίνει όταν μια ανθρώπινη δημιουργία αρχίζει να μοιάζει υπερβολικά με άνθρωπο;
Σήμερα, όταν βλέπουμε ρομπότ που μοιάζουν πολύ ανθρώπινα, πολλοί νιώθουν μια μικρή αμηχανία. Οι επιστήμονες το ονομάζουν uncanny valley. Είναι εκείνη η στιγμή που κάτι μοιάζει σχεδόν ανθρώπινο — αλλά όχι αρκετά.
Και αυτό μας κάνει να νιώθουμε λίγο άβολα.
Ίσως τελικά οι αρχαίοι Έλληνες να μην προέβλεψαν τα ρομπότ αλλά είχαν ήδη σκεφτεί ένα ερώτημα που μας απασχολεί ακόμη:
Τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος αρχίζει να δημιουργεί πράγματα που μοιάζουν με ζωή.
